Bestuurskrachtonderzoek helpt kleine gemeente juiste keuze maken voor toekomst
Gemeenten zoeken vaker samenwerking op om taken goed op te pakken.
![bestuurskracht bmc](https://cdn.binnenlandsbestuur.nl/styles/hero/cloud-storage/2024-08/shutterstock_2496428147%20bmc%20730.jpg?itok=BNiaQKRU)
Kleine gemeenten hebben steeds meer moeite om hun dienstverlening aan inwoners op peil te houden en om uitvoering te geven aan de opgaven waar ze voor staan. Dit komt onder meer door de krapte op de arbeidsmarkt en gebrek aan budget. Het gevolg is dat ze vaker de samenwerking opzoeken om taken goed op te pakken. Schaalvergroting en herindelingen leveren niet altijd voldoende resultaat op door een gebrek aan bestuurskracht. Toen de gemeente Wijdemeren voor een fusie stond, werd BMC - na een offerteprocedure van drie partijen - gevraagd te onderzoeken welke van de twee beoogde partners de beste keus zou zijn.
Alle gemeenten in ons land nemen deel aan allerlei verschillende samenwerkingsverbanden. Dat doen ze omdat ze op die manier beter en betaalbaarder doelen kunnen behalen voor hun inwoners. Een voorbeeld van een intensieve samenwerking is de ambtelijke fusie. Er ontstaat dan een gezamenlijke uitvoeringsorganisatie die taken combineert. Vooral voor kleine gemeenten met 10- tot 30.000 inwoners is dit een uitkomst, omdat hun dienstverlening kwetsbaar is en relatief kostbaar.
Grondige analyse
Alsnog zijn gemeenten soms onvoldoende in staat om taken uit te voeren, ook niet als die prioriteit hebben. Ze stellen belangrijke beslissingen uit en in de formele verantwoording is hun optreden vaak gebrekkig. Het is dan hoog tijd voor een bestuurskrachtonderzoek. Daarmee beschikt een gemeente over een grondige analyse van oorzaken en onderliggende patronen. Dat biedt inzichten die helpen om de juiste keuzes te maken en te komen tot toekomstbestendige dienstverlening aan inwoners.
De gemeente Wijdemeren is een voorbeeld van een kleine gemeente die recent erkende dat het niet haalbaar is om zelfstandig door te gaan. Dus werd gekeken naar welke gemeenten geschikte fusiepartners zijn. De provincie Noord-Holland is hierbij betrokken en stimuleert een beweging ‘van onderaf’. Oftewel: laat de gemeente zelf beslissen wat de beste keuze is. Na vooronderzoek kwam Wijdemeren uit bij de gemeenten Gooise Meren en Hilversum. Dat zijn gemeenten die financieel gezond zijn, die qua cultuur bij Wijdemeren passen en die open staan voor een fusie.
Aantoonbaar werkende aanpak
Gezamenlijk selecteerden gemeente Gooise Meren en gemeente Hilversum het aanbod van BMC - drie partijen brachten offerte uit - om de bestuurskracht van Gooise Meren en Hilversum onder de loep te nemen. De keuze voor BMC was niet toevallig, want BMC heeft ruime ervaring met dit type onderzoek, met een aantoonbaar werkende aanpak. Die aanpak is gebaseerd op drie pijlers:
- Invoegen
in de lokale context van gemeentesecretaris en college, met oog voor politieke belangen in de regio. Dit begint met een startbijeenkomst waar alle relevante stakeholders aanwezig zijn. - Toevoegen
van relevante data (feiten) over bestuurskracht, onder meer uit relevante wetenschappelijke onderzoeken. Bij deze fase horen interactieve werksessies, interviews en tussentijdse verificatie-momenten die grondig worden voorbereid. Dan komt aan de orde hoe het zit met de ‘wederkerigheid’ tussen partners. Wat brengen ze en wat geven ze. Hoe worden inwoners daar beter van? Hoe kijken samenwerkingspartners in de regio tegen je aan? Komt dat overeen met het zelfbeeld van de gemeente? - Uitvoegen
nadat uitkomsten voldoende zijn toegelicht in een eindpresentatie met alle betrokkenen. BMC houdt contact met de opdrachtgever over de impact van het rapport.
Dit proces duurt gemiddeld tussen de acht weken en zes maanden. De precieze tijdsduur hangt af van de eventuele tijdsdruk die staat op het nemen van een besluit. Ook maakt het uit of inwonersbelangen deel uitmaken van het bestuurskrachtonderzoek. Het kost relatief veel tijd om bijvoorbeeld (digitale) enquêtes te houden of om bewonersbijeenkomsten op touw te zetten. In het geval van Wijdemeren zijn deze behoeften en belangen niet door BMC opgehaald, dit stond en staat op de agenda van gemeente Wijdemeren.
De gemeente Gooise Meren heeft naar aanleiding van de meerjarenbegoting van Wijdemeren het standpunt ingenomen, dat de financiële opgave te groot is om met heel Wijdemeren te fuseren. Maximaal met de helft van Wijdemeren fuseren zou verder verkend kunnen worden.
Op de websites van gemeente Wijdemeren en gemeente Hilversum is te lezen, dat de gemeenteraden van Wijdemeren en Hilversum hebben op 10 juli 2024 met grote meerderheid de intentie uitgesproken om op 1 januari 2027 de gemeente Wijdemeren bij Hilversum te voegen. Beide gemeenten gaan dit najaar een herindelingsontwerp maken, waarin de contouren van de toekomstige gemeente komen te staan. Inwoners, ondernemers en organisaties kunnen daar hun inbreng bij geven.
Complimenten
BMC kreeg complimenten van de drie gemeenten omdat het in staat was om voor een concurrerende prijs in relatief korte tijd (zeven weken) de rapporten op te leveren. Deze bevatten volgens de opdrachtgevers een heldere weergave van de lokale bestuurskracht, in taal die voor zowel bestuurders, ambtenaren als raadsleden toegankelijk en begrijpelijk is. De omvang besloeg dertig pagina’s.
Bestuurskracht nader bekeken
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) stelt dat bestuurskracht tot stand komt langs drie lijnen: uitvoerings-, beslis- en verantwoordingscapaciteit. Bepalend voor deze capaciteiten zijn onder meer de omvang van de gemeente, bestuurscultuur, motivatie, hulpbronnen en samenwerking.
Onder samenwerking valt zowel regionale samenwerking als samenwerking met inwoners (burgerparticipatie). De bestuurskracht van een gemeente vertaalt zich uiteindelijk in beleidsprestaties. Die zijn onder te verdelen in output (bijvoorbeeld beleidsnota’s of concrete projecten) en uiteindelijk outcome (maatschappelijke resultaten). Een veelgebruikte term hiervoor is ‘brede welvaart’.
Gemeenten moeten voldoende bestuurskracht hebben om taken voor inwoners goed uit te kunnen voeren. Veel taken hebben een regionaal, grensoverschrijdend karakter dat vraagt om samenwerking. Dat leidt niet altijd tot voldoende resultaat door:
- Diverse actuele, acute opgaven en transities die om kennis en kunde vragen. Bij gemeenten ontbreekt het vaak aan deze kennis, evenals voldoende budget.
- Krapte op de arbeidsmarkt. Hierdoor blijven taken liggen of lopen projecten vertraging op.
Dat gemeenten moeite hebben begrotingen sluitend te krijgen betekent dat ze keuzes moeten maken, die een negatieve invloed hebben op de kwantiteit en kwaliteit van de uitvoering van wettelijke taken. Deze taken staan onder druk.
Een gebrek aan bestuurskracht betekent dus een verslechtering van de kwaliteit van het openbaar bestuur. Soms leidt dit tot bijspringen door de provincie op specifieke portefeuilles, of de regie overnemen. Als de samenwerking met andere overheden niet goed genoeg lukt, is dat niet goed voor de onderlinge verhoudingen en verzwakt de positie van een gemeente.
Herken je een gebrek aan bestuurskracht?
Ontbreekt het binnen jouw gemeente aan bestuurskracht? Is de provincie intensief betrokken bij je positionering in de regio en het ontwikkelen van een strategische visie op de toekomst? Overweeg dan ook een bestuurskrachtonderzoek. De uitkomsten helpen om vlot tot een passend besluit te komen. Meestal vindt het plaats als nog geen sprake is van gedwongen herindeling en gemeenten nog zelfstandig beslissen over een toekomstbestendige koers.
Meer weten?
Heb je vragen of behoefte aan meer informatie, neem dan vrijblijvend contact op met Saskia Jansen, managing consultant Bestuur & Organisatie bij BMC.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.